طردشدگی: تحلیل روانکاوانه، پیامدها و سازوکارهای دفاعی

طردشدگی (Rejection) یکی از تجربیات روانی-اجتماعی دردناک است که ریشه در نیاز ذاتی انسان به تعلق‌خاطر و پذیرش دارد. از منظر روانکاوی، طردشدگی نه‌تنها یک رویداد بیرونی، بلکه یک زخم روانی عمیق است که می‌تواند تأثیرات ماندگاری بر ساختار شخصیت، روابط بین‌فردی و حتی سلامت روان بگذارد. این مقاله به بررسی مفهوم طردشدگی از دیدگاه نظریه‌پردازان کلاسیک و معاصر روانکاوی می‌پردازد، پیامدهای آن را تحلیل می‌کند و سازوکارهای دفاعی در برابر آن را مورد بحث قرار می‌دهد.

۱. طردشدگی از دیدگاه روانکاوی

. مفاهیم بنیادین
– زیگموند فروید: طردشدگی را با مکانیسم‌های دفاعی مانند واپس‌زنی (Repression) و فرافکنی (Projection) مرتبط می‌داند. به‌ویژه در نظریه عقده ادیپ، ترس از طرد توسط والدین به یک اضطراب وجودی تبدیل می‌شود.
– ملانی کلاین: طردشدگی را در چارچوب موضع افسرده‌وار (Depressive Position) بررسی می‌کند، جایی که کودک برای حفظ رابطه با ابژه‌های عشق‌آمیز (والدین)، طردشدگی را درونی‌سازی می‌کند.
– جان بالبی (نظریه دلبستگی): طردشدگی در کودکی را به سبک‌های دلبستگی ناایمن (اجتنابی/دوسوگرا) پیوند می‌زند که تأثیرات آن تا بزرگسالی ادامه می‌یابد.

۱-۲. طردشدگی به‌عنوان زخم narcissistic
– هاینتز کوهوت (روانکاوی خود): طردشدگی را آسیب به خودِ بزرگ‌شونده (Self) می‌داند که منجر به خشم narcissistic یا فروپاشی خود (Fragmentation) می‌شود.

۲. پیامدهای روانی طردشدگی

۲-۱. اختلالات روان‌شناختی
– افسردگی و اضطراب: مطالعات نشان می‌دهند طردشدگی مزمن با افزایش سطح کورتیزول و اختلال در تنظیم هیجانی مرتبط است (De Panfilis et al., 2019).
– اختلال شخصیت مرزی (BPD): طردشدگی واقعی یا خیالی یکی از محرک‌های اصلی رفتارهای تکانشی و بی‌ثباتی عاطفی در BPD است (Gunderson, 2011).

۲-۲. تأثیر بر روابط بین‌فردی

– اجتناب از صمیمیت: افراد طردشده ممکن است به سبک دلبستگی اجتنابی روی آورند تا از درد احتمالی آینده جلوگیری کنند.
– پرخاشگری منفعلانه: مطالعه‌ای توسط Twenge et al. (2001) نشان داد که طردشدگی اجتماعی می‌تواند پرخاشگری را تا ۳۰% افزایش دهد.

۳. سازوکارهای دفاعی در برابر طردشدگی

۳-۱. دفاع‌های ناسازگار
– انکار (Denial): فرد واقعیت طردشدگی را نمی‌پذیرد.
– واپس‌روی (Regression): بازگشت به رفتارهای کودکانه برای جلب توجه.

۳-۲. دفاع‌های سازگار
– والایش (Sublimation): تبدیل انرژی هیجانی منفی به فعالیت‌های خلاقانه.
– بازسازی شناختی: تغییر تفسیرهای فرد از طردشدگی (مثلاً «این رفتار او نشانه ضعف خودش بود، نه من»).

۴. راهکارهای درمانی

– روان‌درمانی تحلیلی: کشف الگوهای تکرارشونده طردشدگی در انتقال (Transference).
– طرح‌واره درمانی: تمرکز بر طرح‌واره‌های رهاشدگی یا بی‌اعتباری (یانگ، ۲۰۰۳).
– ذهن‌آگاهی (Mindfulness): کاهش واکنش‌پذیری به محرک‌های طردشدگی.

نتیجه‌گیری
طردشدگی تجربه‌ای جهان‌شمول است، اما نحوه مواجهه با آن تعیین‌کننده سلامت روان فرد است. درک نقش درونی‌سازی ابژه‌های طردکننده و تقویت دفاع‌های انعطاف‌پذیر می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی منجر شود.

منابع فارسی:
– یانگ، جفری (۲۰۰۳). *طرح‌واره درمانی*. ترجمه حسن حمیدپور، تهران: انتشارات ارجمند.
– فروید، زیگموند (۱۹۲۶). *تمدن و ملالت‌های آن*. ترجمه محمد مبشری، تهران: انتشارات ماهی.

منابع انگلیسی:
– De Panfilis, C. et al. (2019). *Rejection Sensitivity and Borderline Personality Disorder*. Journal of Abnormal Psychology.
– Gunderson, J. (2011). *Borderline Personality Disorder: A Clinical Guide*. American Psychiatric Publishing.
– Twenge, J. M. (2001). *Social Exclusion Causes Aggression*. Journal of Personality and Social Psychology.