اعتیاد؛ چرخهای پنهان از رنج، وابستگی و بازآفرینی انسان
اعتیاد، یکی از چالشبرانگیزترین بحرانهای اجتماعی، روانی و بهداشتی در جوامع معاصر است. پدیدهای پیچیده که مرزهای ساده میان اراده فردی و ساختارهای اجتماعی را درمینوردد و ابعاد آن از مصرف تفننی تا وابستگی عمیق جسمی و روانی گسترده است. این مقاله تلاش دارد تا با نگاهی جامع، عوامل زمینهساز، پیامدها و راههای مقابله با اعتیاد را بررسی کند.
تعریف اعتیاد: بیش از یک عادت
در نگاه نخست، اعتیاد ممکن است بهعنوان رفتاری تکرارشونده و وابسته به یک ماده تلقی شود. اما در واقع، اعتیاد نوعی پاسخ پیچیده روانی، زیستی و اجتماعی به نیازهای ارضانشده، دردهای پنهان و ناتوانی در مدیریت رنجهای درونی است. سازمان جهانی بهداشت، اعتیاد را “وضعیتی مزمن و عودکننده” تعریف میکند که با جستجوی وسواسگونه برای مصرف مواد و ادامه مصرف علیرغم پیامدهای منفی همراه است.
عوامل ایجادکننده اعتیاد
اعتیاد، یکباره و ناگهانی شکل نمیگیرد. بلکه مجموعهای از عوامل درونی و بیرونی در شکلگیری آن نقش دارند:
الف عوامل روانشناختی
افراد مبتلا به افسردگی، اضطراب، اختلالات شخصیت یا آسیبهای روانی دوران کودکی، بیش از دیگران مستعد وابستگی به مواد هستند. برای بسیاری، مواد مخدر یا الکل، نوعی “خوددرمانی” برای دردهای روانی پنهان بهشمار میرود.
ب) عوامل اجتماعی و فرهنگی
فقر، بیکاری، نبود امکانات تفریحی سالم، فشار همسالان، گسستهای خانوادگی و نابرابریهای اجتماعی، بستری مناسب برای رویآوردن به مواد مخدر فراهم میآورد. همچنین، عادیسازی مصرف در برخی فرهنگها یا طبقات اجتماعی، به تقویت این روند دامن میزند.
ج) عوامل زیستی
تحقیقات نشان دادهاند که برخی افراد بهصورت ژنتیکی استعداد بیشتری برای اعتیاد دارند. همچنین، مکانیسمهای مغزی مرتبط با دوپامین و مرکز پاداش، نقش مهمی در ایجاد و تثبیت رفتارهای اعتیادی ایفا میکنند.
پیامدهای اعتیاد
الف) پیامدهای جسمی
بسته به نوع ماده مصرفی، اعتیاد میتواند عوارضی چون نارسایی کبد، بیماریهای قلبی، مشکلات ریوی، ضعف سیستم ایمنی و حتی مرگ را بهدنبال داشته باشد.
ب) پیامدهای روانی
احساس بیارزشی، اضطراب مزمن، افسردگی شدید، ازخودبیگانگی و اختلالات روانپریشانه از جمله آثار روانی اعتیاد هستند. در بسیاری از موارد، اعتیاد با سایر اختلالات روانی همپوشانی دارد.
ج) پیامدهای اجتماعی
اعتیاد معمولاً با فروپاشی روابط خانوادگی، کاهش عملکرد شغلی، ارتکاب جرم و حاشیهنشینی اجتماعی همراه است. همچنین، هزینههای بالای درمان و نگهداری افراد معتاد، فشار زیادی بر نظام بهداشت و اقتصاد کشورها وارد میکند.
اعتیاد رفتاری: چهره نوین وابستگی
در سالهای اخیر، مفهوم اعتیاد فراتر از مواد مخدر گسترش یافته و شامل رفتارهایی چون قمار، خرید اجباری، بازیهای رایانهای، اعتیاد به شبکههای اجتماعی و حتی کار کردن بیشازحد شده است. این نوع اعتیادها نیز مکانیسمهایی مشابه با اعتیاد به مواد دارند و میتوانند به شدت زندگی فرد را مختل کنند.
درمان و بازتوانی؛ راهی پرچالش اما ممکن
خروج از چرخه اعتیاد، فرآیندی زمانبر، چندبعدی و نیازمند حمایتهای گسترده است:
الف) درمان پزشکی
قطع مصرف، سمزدایی و دارودرمانی در مراحل اولیه برای مدیریت علائم ترک ضروری هستند. در برخی موارد، استفاده از داروهایی چون متادون یا بوپرهنورفین در کاهش وابستگی مؤثر بودهاند.
ب) درمان روانشناختی
رواندرمانیهای فردی و گروهی، بهویژه درمان شناختی-رفتاری (CBT)، درمان پذیرش و تعهد (ACT) و درمان روانپویشی، در کمک به شناخت علل ریشهای اعتیاد و ایجاد مهارتهای مقابلهای مؤثر عمل میکنند.
ج) حمایت اجتماعی
گروههای حمایتی مانند NA (معتادان گمنام)، نقش کلیدی در بازسازی ارتباطات انسانی، ایجاد احساس تعلق و تداوم پرهیز از مصرف دارند. همچنین خانوادهدرمانی و بازسازی ساختارهای حمایتی اطراف فرد، در پیشگیری از عود حیاتی است.
پیشگیری: کلید اصلی مقابله با اعتیاد
پیشگیری، همواره مؤثرتر از درمان است. آموزش مهارتهای زندگی به نوجوانان، افزایش آگاهی عمومی، ارتقای سطح سلامت روانی جامعه، کاهش فقر و بیکاری و ایجاد فرصتهای شغلی و تفریحی سالم، از جمله راهبردهای کلان در پیشگیری از اعتیاد بهشمار میروند.
نتیجهگیری
اعتیاد، چالشی فراتر از فرد مصرفکننده است؛ ریشه در ساختارهای پیچیده روانی، اجتماعی، فرهنگی و زیستی دارد و پیامدهای آن نیز بر کل جامعه سایه میافکند. مقابله با آن، نیازمند نگاه جامعنگر، همدلیمحور و مبتنی بر شواهد است. اگرچه مسیر ترک و بازیابی دشوار است، اما با حمایت مناسب و مداوم، میتوان چرخه اعتیاد را شکست و بار دیگر، کیفیت زندگی را به انسان بازگرداند.
منابع
نجاریان، ب.، پورافکاری، ن. (۱۳۹۵). روانشناسی اعتیاد. تهران: انتشارات رشد.
احمدی، ح.، فراهانی، م. (۱۳۹۸). بررسی عوامل روانشناختی مؤثر در گرایش به اعتیاد در نوجوانان. فصلنامه پژوهشهای روانشناسی بالینی و مشاورهای، ۹(۲)، ۴۵-۶۳.
سازمان جهانی بهداشت (WHO). (2023). Substance abuse. Retrieved from:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/substance-abuse
Gabor Maté (2009). In the Realm of Hungry Ghosts: Close Encounters with Addiction. North Atlantic Books.
Volkow, N. D., Koob, G. F., & McLellan, A. T. (2016). Neurobiologic Advances from the Brain Disease Model of Addiction. The New England Journal of Medicine, 374, 363–371.
American Psychological Association (APA). (2022). Understanding Addiction. Retrieved from:
https://www.apa.org/topics/addiction
Khantzian, E. J. (1997). The Self-Medication Hypothesis of Substance Use Disorders: A Reconsideration and Recent Applications. Harvard Review of Psychiatry, 4(5), 231–244.
موسوی، ا.، رضوی، ن. (۱۴۰۰). اثربخشی درمان شناختی-رفتاری بر کاهش ولع مصرف و افسردگی در مصرفکنندگان مواد مخدر. مجله علوم رفتاری ایران، ۱۴(۳)، ۲۱۷–۲۳۰.
